خیار

Cucumis sativus

 

 

 

تاریخچه:

خیار یک گیاه بسیار قدیمی است که کشت آن در رم و یونان قدیم از مدتها پیش مرسوم بوده است. بعضی ها قدمت آن را به بیش از 5 هزار سال پیش تخمین میزنند. مبداء پیدایش این گیاه به درستی مشخس نیست. عده ای آن را بومی نواحی گرم شمال شرقی هندوستان دانسته و بعضی ها عقیده دارندکه نوع خودروی آن در ارتفاعات هیمالیا یافت شده است.   Tatlioglu  نیز از نظر جغرافیایی دو منطقه را منشاء آن می داند: منطقه آفریقا که بیشترین گونه های خیار مربوط به آنجاست این منطقه قسمتی از قاره افریقا و خاور نزدیک تا پاکستان و عربستان جنوبی شامل میشود و منطقه دیگر که در آنجا به گروه خیارهای آسیایی معروف است شامل مناطق جنوبی و شرقی هیمالیا است. آنچه مسلم است این گیاه از طریق مصر به مناطق ساحلی دریای مدیترانه برده شد وازآنجا به اروپای شمالی راه یافت. زیرا بر طبق گزارشات مصریها این گیاه را از 5000 سال پیش در تابوت مردگان خود می گذاشتند. پرورش خیار گلخانه ای ابتدا در قرن19 در انگلستان با ارقامی که از هندوستان آورده شده بود انجام گرفت.

مشخصات گیاهشناسی:

خیار گیاهی است یکساله واز جنس cucumis و با نام علمی Cucumis sativus L. که حدود 30 گونه آن در آسیا و آفریقا به ثبت رسیده است.یکی از گونه های این جنس تولید نوعی خیار می کند که در انگلیسی به آن " جرکین" می گویند و نام علمی آن Cucumia anguria L. می باشد . این نوع خیار که در مناطق گرمسیری آمریکای جنوبی کشت و مصرف می گردد و دارای میوه تخم مرغی شکل است که طول آن بین 7-3 سانتی متر می باشد.میزان خار روی میوه آن بیشتر از خیار معمولی است.

ریشه:

ریشه ی خیار سطحی و گسترده است. فقط تعداد معدودی از ریشه ها میتوانند بیش از عمق 0.5 متری نفوذ کنند. انشعابات زیاد اطراف ریشه باعث میشود تا سیستم ریشه ای این گیاه سطحی و در عمق کمی از خاک قرار گیرد ولی در خاکهای سبک میتوانند  تا عمق 80 سانتی متری نیز نفوذ کنند.

 

 

 

 

ساقه:

                                                                    

ساقه خیارمانندسایر گیاهان خانوادة کدوییان خزنده وکرکدار بوده که در مقطع زاویه دار است با ادامه رشد گیاه ،زاویه ها کوچکتر میشوند. ساقه میتواند به بیش از 10متر نیز برسد.

برگ:

                                                     

برگها نسبتاً پهن و هر یک از3 تا 5 قسمت تشکیل شده و هرقسمت آن دارای کناره های مضرسی شکل است ویکی از لوپ ها به صورت نوک تیز در می آید. از مشخصات بارز برگها وجود رگبرگها در پشت برگ است. اندازه برگهای تکامل یافته بسته به نوع رقم، مراقبتهای زراعی بین    8 تا30 سانتی متر طول و5 تا 20سانتی متر عرض دارد. درمحور برگها پیچکهای بدون انشعاب،ساقه های فرعی وهمچنین گلهای نروماده به وجود می آیند. پیچکها برگهای اولیه تغییر نیافته اند که اغلب پس از تشکیل 6 تا 8 برگ در گیاه به وجود می آید.

گل:

گلها5قسمتی به رنگ زرد و به قطرحدود 3 سانتی متراند. گلهای ماده درخیارفرورفته اند. ودارای مادگی طویل هستندکه روی دمگل قوی می‌نشینند.درصورتی که گلهای نر دمگلی ضعیف دارند. اغلب ارقام خیار یک پایه با برگهای نروماده جدا از هم دریک بوته هستند.(انواع monoecious).گلهای نر به طور گروهی ولی ، گلهای ماده به طور جداگانه ظاهر می شوند. گلهای نر زودتر از گلهای ماده ظاهر شده وتعداد آنها نیز بیشتر است. نسبت گلهای نر به ماده در خیارحدود 14 به 1 است. ظاهر شدن گلها در خیاربه غیر ازخواص ژنتیکی گیاه بستگی به عوامل محیطی نیز دارد. بدین ترتیب که تعداد گلهای نر با روزهای بلند، شدت تابش خورشید و دمای زیاد هوا افزایش میابد . در صورتی که روزهای کوتاه، شدت تابش کم و دمای کم هوا باعث افزایش گلهای ماده در خیار می شود. ارقام جدید اصلاح شده گلخانه ای فقط دارای پایه هایی با گلهای ماده هستند.

گل نر                                                                    گل ماده

 

 

 

 

 

این گونه پایه ها تهیه دورگ نسل اول را آسان می سازند. کافی است که این پایه ها را در بین پایه های معمولی خیار کاشته و پس از تلقیح، بذری که روی پایه های ماده تشکیل می شوند، بذر دورگ نسل اول می تواند با نور، دما، هرس، هورمونهای گیاهی و فاکتورهای دیگری نیز تغییر کند.

خیارهای گلخانه ای یا این که دارای  گلهای ماده بیشتری هستند یا اینکه فقط ماده گل(gynoecious) هستند که به کمک اصلاح نژاد حاصل گردیده است. بوته های این نوع ، خیارزودرس تولید می کنند و تعداد بذر در هر میوه کمتر از انواع دیگر خیار می باشد . همچنین تراکم میوه روی بوته زیاد تر از نوع معمولی است ، بنابراین دارای عملکرد بیشتری می باشد. البته این نوع خیار نسبت به شرایط نامساعد حساس تر از سایر ارقام است. این نوع خیار مخصوص کشت و پرورش در داخل گلخانه و همچنین کشت و برداشت به صورت مکانیزه است. میوه آن باریک ، طولانی و اغلب بدون بذر می باشد.ممکن است میوه ها از طریق بکر زایی[1]  بوجود آیند، یعنی بدون گرده افشانی میوه حاصل می شود. ولی اگر این بوته با سایر انواع خیار کاشته شود، تولید میوه و بذر می نماید. امروزه با محلول پاشی بوته های ماده زاسبب میگردد که گل های ماده خودگشن شوند.

گل های ماده خیار بوسیله سایر گیاهان تیره کدوئیان ،مانند کدو  و هندوانه تلقیح نمی شود. متخصصین اصلاح نباتات از این رقم بیشتر برای اصلاح خیار استفاده می کنند.زیرا کار کردن با این نوع بسیار ساده است. چون مزاحمتی از ناحیه گل های نر ندارد. تهیه بذر در رگ نسل اول از این طریق بسیار آسان است و فقط کافی است که بین آنها پایه های معمولی خیار کاشته شود.

 گذاشتن تعدادی کندوی زنبور عسل به این امر کمک می کند.بذری که روی پایه مادری تشکیل می شود بذر دو رگ نسل اول است. هنگام استفاده از این ارقام باید توجه داشت که از کاشت خیارهای معمولی با گلهای نردر نزدیکی گلخانه باید خودداری شود. درغیر این صورت چنانچه با پرواز حشرات (به ویژه زنبور) تلقیحی انجام بگیرد، میوه های تولید شده در یکی از دو سر آن ضخیم شده و از بازار پسندی کاسته می شود.

بوته خیاری که نسبت به بوته سایر گیاهان تیره کدوئیان کوچکتر است ،بوته خیار کرکدار و رونده است.

 

 

میوه:

                                                    

میوه خیار یک نوع سته (نوعی میوه نا شکوفا که پریکارپ آن کاملاُ گوشت آلود و آبدار است.مثل انگور(.داخل میوه سه حجره است. سطح میوه در ابتدای رشد خاردار بوده ولی با رسیدن میوه صاف میشود،

طول عمر خیار خیلی کمتر از طول عمر بقیه گیاهان این تیره است.

وزن هزار دانه خیار بین 20 تا 30 گرم است. رنگ پوست میوه از سبز کم رنگ تا سبز خیلی تیره تغییر می کندتلخی ته خیار و گاهی در تمام خیار،معلول وجود ماده تلخی به نام کوکوربتاسین است،این ماده دارای انواع مختلفی است و به شکل مونوگلیکوزید و آگلیکون در گیاه یافت می شود. بیشتر این ترکیبات را در میوه و ریشه گیاه می توان یافت .برگ و ساقه تهی از این ماده است.در آفریقای جنوبی و استرالیا از آن به عنوان دارو در معالجه بعضی از بیماری ها استفاده می کنند .گاهی این ماده موجب مسمومیت میشود.

ارزش غذایی و اهمیت اقتصادی:

با توجه به این که این گیاه حدود 96تا 97  درصد آب دارد ولی به علت وفور ویتامین، املاح معدنی واسیدهای آلی آن درتغذیه مدرن امروزی از اهمیت ویژه ای برخوردار است. از نظر اقتصادی خیار دربین سبزیهای مهم مقام چهارم را بعد از گوجه فرنگی، کلم پیچ و پیاز داراست. طبق گزارش یاماگوشی، ایران پس از چین در سال 1994 بیشترین تولید خیار را درجهان دارا بود.

شرایط آب و هوایی:

تمام سبزی های تیره کدوئیان گیاه فصل گرم می باشند و در هوای گرم نتیجه مطلوب می دهند و از آنجایی که خیار در مقابل سرما حساس و طالب گرماست باید کشت آن در مناطقی با آب و هوای نسبتاُ گرم صورت گیرد خیار یک محصول بهاره و پائیزه است ولی نسبت به سرما ی اوایل پاییز برگ های آنرا ضایع کرده ،بوته آنرا خشک می کند. چنانجه دما در شب پایین تر از5 درجه سانتی گراد باشد میوه ها به حد کافی تشکیل نمی شوند و یا اینکه اختلالات فیزیولوژیکی در آنها ظاهر میگردد.

دمای بالا برای جوانه زنی، مرحله رویشی ومرحله زایشی لازم است. حداقل دما برای جوانه زدن بذر خیار12 درجه سانتی گراد و برای رشد و نمو دمای بالای 25 درجه سانتی گراد نیاز است. گلها ابتدا دردمای بالای  15درجه باز می شوند. عمل لقاح دردمای26تا29 درجه سانتی گراد انجام میگیرد.

به طور کلی عوامل متعددی در زراعت اقتصادی خیارمؤثرند که به ترتیب اولویت میتوان آب وهوا، میزان سطح کشت و تا حدودی نیز راندمان کارخانه هایی که به تهیه فراورده های خیار می پردازند نام برد.

خاک و کود:

خاک مناسب خیار تشکیل شده است از:

20 تا 40 درصد ذرات خاک

60 تا 80 درصد حفره های آب وهوا.

کودهای آلی مثل کودهای حیوانی،کمپوست ویا تورب می توانند این شرایط ایده ال را فراهم کنند. خیار باکیفیت عالی در خاکهای سبک و گرم با آب کافی به عمل می آید. زمین های خیلی سرد و خیلی گرم برای کشت این گیاه مناسب نیستند. چنانچه زودرسی مورد توجه باشد خاک باید شنی یا لومی باشد ولی چنانچه محصول بیشتری مورد نظر است،باید آنرا در خاکهای رسی لومی بکاریم. خاک مورد استفاده باید قدرت نگهداری آب را داشته باشد و نیز از نفوذپذیری و قابلیت تهویه خوبی برخوردار باشد ریشه های فعال بیشتر در عمق 70-60 سانتی متر قرار دارند. PH  مناسب بین 5.5 تا 7.5 است. خاک باید به خوبی زهکشی شود. چنانچه زهکشی خاک کافی باشد باید آن را روی پشته بکاریم. خیار در مقابل خاکهای شور نیز حساس است.

خیار نسبت به دو نوع کود دامی و شیمیایی عکس العمل مثبت نشان می دهد . مقدار کود دامی برای این گیاه به عواملی چون حاصلخیزی خاک، میزان کود دامی داده شده در کشت قبلی ، نوع کشت قبلی و بالاخره قرار دادن گیاهان تیره بقولات در تناوب زراعی بستگی دارد. اگر از نظر کود دامی محدودیتی نداشته باشیم ،می توانیم 25-20 تن در هکتار فقط در اطراف بوته کود بدهیم.در بسیاری از نقاط استفاده از کود سبز نیز معمول است. در نقاطی که از کود دامی و یا کود سبز استفاده نمی شود.استفاده از کودهای شیمیایی ضروری است.کود های شیمیایی ازته ،فسفره و پتاسه برای خیار مناسب می باشند. در خاک های شنی در مقایسه با خاک های سنگین ،باید مقدار بیشتری کود در نظر گرفته شود.

مقدار آن بستگی به درجه حاصل خیزی خاک و نیز محصولاتی که قبلاً زمین را اشغال کرده اند دارد. حداکثر حدود 150 کیلو ازت(در سه مرحله)، 120 کیلوp2o5 و 240 کیلوگرم k2o برای یک هکتار در نظر می گیرند. در مورد کود پتاسه بهتر است از نوع سولفات دار استفاده شود. البته مقداری از کود ازته را نیز به صورت سرک به خاک می دهند.کود سرک را می توان در دو یا سه مرحله به زمین اضافه کرد. اولین مرحله وقتی است که شاخه های فرعی شروع به رشد می کنند . در هر مرتبه می توان بین     60-40 کیلوگرم کود ازته به زمین داد. ازت در رشد رویشی و همچنین رشد میوه نقش مهمی دارد . آزمایش های مختلف نشان داده است که علاوه بر عناصر اصلی ،عنصر های مس و آهن نیز برای مزرعه خیار ضروری می باشند، ولی مدارکی موجود نیست که زمین ها کمبود این عناصر را نشان بدهند.

 کاشت ، داشت و برداشت

تهیه زمین:

چون ریشه خیار رشد عمیقی دارد و ممکن است تا یک متر هم برسد ،لذا در مزرعه خیار باید عمیقا شخم بخورد.در مناطق سردسیر در فصل پاییز اقدام به شخم عمیق می کنند . در صورت استفاده از کود های دامی تازه باید آنرا در پاییز به زمین بدهیم. هر موقع که هوا مساعد شد بجای دیسک ، شخم زده ،سپس زمین به جوی و پشته تبدیل می گردد. اگر کود شیمیایی به زمین بدهیم باید قبل از آماده کردن جوی و پشته آنره به زمین اضافه نمائیم . طول جوی ها به نوع زمین بستگی دارد.

بذر پاشی خیار معمولا در زمین اصلی انجام می گیرد و زمان آن در مناطق شمالی کشور د ر اواخر اردیبهشت ماه پس از رفع سرمای بهاره است.

                                                                          

چون بوته خیار نسبت به سرما حساس می باشد ،کاشت آن تا بر طرف شدن خطر یخبندان به تعویق می افتد . وقتی که زمین به جوی و پشته تبدیل شد ،جوی ها را پر از آب کرده ، به محض گاورو شدن زمین و هنگامی که بتوان در مزرعه کار کرد ، بذور به صورت کپه ای در بالای داغ آب کاشته می شود. نحوه عمل بدین ترتیب است که بذور  قبلا خیسانده می شوند (حدود 24 ساعت) و با سر برداری از بالای داغ آب با ایجاد حفره ای به عمق 4-3 سانتی متر تعداد 4-3 عدد بذر را داخل حفره گذاشته ،روی آنرا با خاک مرطوب پشته و یا کف پشته می پوشانند. وقتی که بذورسبزشدند  آبیاری انجام می شود. یکی دو هفته بعد از کشت، وقتی که بوته هایی 4-3 برگه شدند ، اقدام به تنک کردن می کنند.

نحوه تنک کردن به این صورت است که یا با ناخن بوته های اضافی را از روی سطح خاک قطع می کردند و یا با قیچی باغبانی این کار انجام می شود .

        

                                                                          

در اوایل بهار پس از کاشت خیار بر  اثر بارندگی های پی در پی روی بذر  سله بسته می شود و مانع از خروج جوانه از خاک می گردد. در این صورت باید با بیلچه باغبانی یا نوک داس روی بذر را سله شکنی کنیم.

 

تأثیر تراکم بوته روی افزایش عملکرد خیار با بررسی هایی که تاکنون انجام گرفته نشان می دهد که از تعداد 2 تا 4.8 بوته در متر مربع می تواند عملکرد محصول را تا 125% افزایش دهد.

در کاشت مکانیزه بذر پاشی را با بذر کار در روی ردیف انجام می دهند.در این روش فاصله ردیف ها را بین 120 تا 180 سانتی متر در نظر می گیرند. راندمان ماشین های بذر پاش 6 تا 10 ساعت در یک هکتار است. فاصله بوته ها حدود 35 تا 60 سانتی متر و عمق کاشت 2 تا 3 سانتی متر و مقدار بذر لازم در این روش 2.5  تا 3 کیلوگرم در هکتار است.

چنانچه خیار به منظور برداشت میوه برای کارخانه های تهیه خیار شور کشت می گردد باید بوته ها با تراکم بیشتری کاشته شوند ،در این صورت فاصله ردیف کشت بین 1.5-1 متر و فاصله دو بوته روی خطوط کشت حدود 30-20 سانتی متر در نظر گرفته می شود. به این ترتیب حدود 70-60 هزار بوته در هکتار خواهیم داشت.

مراقبت های زراعی عمده این محصول دفع علفهای هرز و سله شکنی است که باید سطحی انجام گیرد تا به ریشه ها صدمه ای وارد نیاید.آبیاری خیار هر 5 تا 7 روز بسته به نوع خاک و نواحی خشک و نیمه خشک انجام می گیردکود سرک باید به طور مرتب داده شود .

 یکی از مراقبت هایی که باید در مزرعه خیار انجام شود این است که به محض آنکه بوته ها به بیش از 30 سانتی متر رسیدند ،آنها را در جهت پشته ها قرار می دهیم که بوته ها در جوی ها قرار نگیرند و فقط روی پشته ها حرکت کنند . بعد از هر باد شدید باید بوته ها را مرتب و منظم کرد.

بیشترین برداشت محصول در ماه های گرم سال و کمترین آن در ماه های سرد سال است. از آنجایی که پرورش خیار در فضای آزاد و نیز زیر انواع پوشش ها تحت شرایط مختلف آب و هوایی انجام می گیرد، از این نظر این گیاه مورد هجوم آفات و بیماریهای بسیاری نیز قرار می گیرد. بیماریهای عمده خیار در منطقه شمال کشور عبارتند از: موزائیک خیار، سفیدک دورغین، سفیدک حقیقی، فوزاریوم و نماتد نیز در بعضی از مناطقی که خیارهای گلخانه ای پرورش می دهند خسارت زیادی را باعث می شود.

مبارزه با علفهای هرز:

معنی ساده ی زیان های ناشی از علفهای هرز در سبزیجات، تفاوت میان سود و زیان است.

چهار هفته ی اول رشد گیاه زراعی، از نظر تاثیر بر روی عملکرد گیاه زراعی بحرانی ترین دوره می باشد. در سبزیجات این موضوع اهمیت ویژه ای دارد که برنامه علفهای هرز به 100% کنترل برسد. تعداد اندکی از علفهای هرز پراکنده که جان سالم به در برند، ممکن است آنقدر سریع رشد کنند و بزرگ شوند که نتایجی جدی، تقریبا همانند یک آلودگی شدید ناشی از علفهای هرز، به بار آورند.

روشهای پیشین کنترل علفهای هرز در سبزیجات، بر استفاده از کولتیوارتوروکج بیل متمرکز بود. اما کج بیل زنی، گران بوده و کمبود کارگر وجود دارد. با افزایش هزینه ی کارگر، اگر زارع بخواهد سودی ببرد، بکارگیری روش های پر بازده تر کنترل علفهای هرز، ضروری است. شخم(کولتیواسیون) یکی از این روش هاست. با علف کش های انتخابی، زارعان می توانند بگونه ای پر بازده تر، با صرف نیروی انسانی کمتر نسبت به گذشته، علفهای هرز را کنترل کنند. صرفه جویی در نیروی کارگری، هم برای زارع و هم برای مصرف کننده اهمیت دارد و هر دو گروه می توانند از فواید آن بهره مند شوند.

اعضای خانواده ی کدوییان از جمله خیار عمدتا گیاهان گرمسیری هستند و به همین دلیل، علفهای هرز مسئله ساز و اصلی آنها، کشیده برگها و پهن برگهای یک ساله ی تابستانه می باشند. برخی از این علفهای هرز عبارتند از : دژگال، تاج خروس و سلمه تره.

علف کشهایی که برای کنترل این علفهای هرز در خیار به کار می روند عبارتند از بنسولاید که به صورت پیش کاشت آمیخته با خاک استفاده می شود، سی دی ای سی به صورت پیش رویشی، دی سی پی آ در مرحله ی 5-4 برگ حقیقی، داینوزب امین به صورت پیش از نشاکاری یا پیش رویشی و ناپتالام به صورت پیش رویشی و پیش کاشت آمیخته با خاک و تری فلورالین بی درنگ پس از نشاکاری و یا درست پیش از خزیدن (حدود یک ماه پس از کاشت) استفاده کرد.

وانتقال آن به قسمتهای هوایی تحت تاثیر مواد تنظیم کننده از طریق افزودن آن به محلول کشت است.

آفات و بیماری ها:

 از آفات مهم خیار می توان از شته، تریپس ، کفشدوزک 12 نقطه ای خیار ،آبدزدک ، کنه های تار عنکبوتی ،نوعی کرم خیار ،مگس خربزه ،کنه و نماتد ها نام برد که با انواع  حشره کش ها قابل کنترل هستند.

بیماری های قارچی:

 خیار دچار امراض قارچی زیادی می شود که با تناوب زراعی ، ارقام مقاوم و استفاده از بذور ضد عفونی شده تا اندازه ای جلوی خسارت آنها را گرفت.مهمترین قارچ هایی که به خیار حمله میکنند عبارتند از:

آنتراکنوز:

عامل این بیماری قارچی بنام

 Colletotrichum Lagemariu Pass

 میباشد . بر اثر حمله این قارچ لکه های کوچک و پر از آب روی میوه ظاهر می شود. برای کنترل این قارچ از ارقام مقاوم و ضد عفونی بذور با قارچ کش و یا اعمال تناوب زراعی و همچنین قرار دادن بذر ها در آب 57 درجه سانتی گراد قبل از کشت  استفاده می کنند.

سفیدک:

 بر اثر حمله این قارج لکه های زرد با لبه های نامنظم روی برگ ها ظاهر می شود . بافت در مرکز لکه خشکیده شده و می میرد. تعداد لکه ها به ترتیب بیشتر شده و برگ حالت پیچیدگی به خود می گیرند. استفاده از ارقام مقاوم خیار ، سمپاشی بوته ها ی آلوده در 15-10 روز یکبار  ، تناوب زراعی ،زهکشی خوب در تخفیف بیماری اثر دارد.

بوته میری جالیزی:

این بیماری تمام گیاهان تیره کدوئیان را مورد حمله قرار می دهد .زهکشی  خوب زمین به طوری که در هنگام آبیاری آب با بوته تماس نداشته باشد ورعایت تناوب زراعی نیز راه هایی برای مبارزه با این بیماری می باشد.

بیماری های ویروسی:

موزائیک CMV

این ویروس بیشتر بوسیله حشرات بخصوص شته از گیاهان دیگر منتقل می شود . برگ ها کوچک شده و رشد بوته متوقف می شود. کنترل شته ها و حشرات در کمتر کرن خسارت کمک می کند.

برداشت:

برداشت خیار نیز مانند اغلب جالیزی ها به صورت برداشت با دست می باشد،که نباید اجازه داد تا خیار از حد معمول خود بزرگتر شود که بازار پسندی خود را از دست می دهد.